การหาค่าความไม่แน่นอนของการวัดเชิงเทคนิคและการทวนสอบวิธีการตรวจสอบ ปริมาณโคลิฟอร์มด้วยวิธี Multiple Tube Fermentation ในตัวอย่างน้ำบริโภค ในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท น้ำแข็ง และน้ำดิบ

เด่นชัย วงศรีแก้ว; มัณฑนา แจ่มกลาง; ชมพูนุท วังบุญ; พงษ์ภัทร เกียรติประเสร็ฐ; วาสนา เป็นเครือ

doi:10.60136/bas.v15.2026.4074

ผู้แต่ง

เด่นชัย วงศรีแก้ว สาขาวิชาปรีคินิก สำนักวิชาวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี 111 ถนนมหาวิทยาลัย อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา 30000 ประเทศไทย
มัณฑนา แจ่มกลาง สาขาวิชาปรีคินิก สำนักวิชาวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี 111 ถนนมหาวิทยาลัย อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา 30000 ประเทศไทย https://orcid.org/0000-0002-5657-4156
ชมพูนุท วังบุญ สาขาวิชาปรีคินิก สำนักวิชาวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี 111 ถนนมหาวิทยาลัย อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา 30000 ประเทศไทย https://orcid.org/0000-0003-2222-4235
พงษ์ภัทร เกียรติประเสร็ฐ ศูนย์ทดสอบทางวิทยาศาสตร์ คณะเกษตรศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน วิทยาเขตสุรินทร์ 154 ตำบลนอกเมือง อำเภอเมือง จังหวัดสุรินทร์ 32000 ประเทศไทย
วาสนา เป็นเครือ สาขาวิชาปรีคินิก สำนักวิชาวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี 111 ถนนมหาวิทยาลัย อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา 30000 ประเทศไทย https://orcid.org/0000-0002-0009-5455

DOI:

https://doi.org/10.60136/bas.v15.2026.4074

คำสำคัญ:

ระบบ ISO 16140, ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐานความสามารถในการทำซ้ำ, การทวนสอบของวิธีวิเคราะห์

บทคัดย่อ

โคลิฟอร์มแบคทีเรีย (Coliform bacteria) เป็นกลุ่มของแบคทีเรียที่ใช้เป็นตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (Bacteriological indicator) ในการตรวจคุณภาพน้ำและอาหาร เพื่อบ่งชี้ถึงสุขอนามัยและคุณภาพของน้ำและอาหารแต่อย่างไรก็ตามห้องปฏิบัติการในประเทศไทยส่วนใหญ่ยังขาดข้อมูลการทวนสอบวิธีการวิเคราะห์ทางจุลชีววิทยาตามแนวทางของ ISO 16140-3:2021 ซึ่งจำเป็นต่อการยกระดับสมรรถนะห้องปฏิบัติการและการยื่นขอรับรอง ISO/IEC 17025 ทั้งนี้การหาค่าความเบี่ยงเบนของวิธีการทดสอบ (S_IR) และการทวนสอบวิธีการทดสอบ (Verification) เป็นการแสดงให้เห็นว่าห้องปฏิบัติการ สามารถปฏิบัติตามวิธีได้อย่างถูกต้อง และสร้างความมั่นใจแก่ผู้รับบริการว่าจะได้รับผลการทดสอบที่มีความถูกต้องและน่าเชื่อถือ วัตถุประสงค์ของการศึกษานี้คือเพื่อตรวจสอบความสามารถของห้องปฏิบัติการในการวิเคราะห์ปริมาณโคลิฟอร์มในตัวอย่างน้ำบริโภคในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิท น้ำแข็ง น้ำดิบ น้ำสัมผัสอาหาร น้ำปราศจากไอออน (Deionized water; DI water) โดยการประเมินค่าความเบี่ยงเบนภายในห้องปฏิบัติการ (S_IR) และค่าความเอนเอียง (Estimated bias; eBias) ตามแนวทางของมาตรฐาน ISO 16140-3:2021 Protocol for the verification of reference methods and validated alternative methods in a single laboratory ด้วยวิธี Multiple Tube Fermentation ซึ่งเลือกระดับการปนเปื้อน 3 ระดับ คือ ระดับต่ำ ระดับกลาง และระดับสูง ที่ 1 cfu/mL, 10 cfu/mL และ 20 cfu/mL ตามลำดับ จากการศึกษาพบว่าค่าความเบี่ยงเบน (S_IR) มีค่าเท่ากับ 0.14 และค่า eBias ของตัวอย่างกลุ่ม (ก) มีค่าเท่ากับ 0.00, 0.30 และ 0.05 Log₁₀MPN/100 mL ตัวอย่างกลุ่ม (ข) ค่าเท่ากับ 0.18, 0.01 และ 0.02 Log₁₀MPN/100 mL และตัวอย่างกลุ่ม (ค) มีค่าเท่ากับ 0.12, 0.06 และ 0.05 Log₁₀ MPN/100 mL จากการทวนสอบตัวอย่างน้ำทั้ง 3 ประเภท มีค่า S_IR และค่า eBias ไม่เกินเกณฑ์การยอมรับ ที่ 0.5 log₁₀ MPN/100 mL แสดงให้เห็นว่าห้องปฏิบัติการสามารถดำเนินการตรวจสอบปริมาณโคลิฟอร์ม โดยใช้วิธี Multiple Tube Fermentation ตามวิธีมาตรฐานของ APHA, AWWA และ WEF ซึ่งมีผลการทดสอบถูกต้องเป็นที่น่าเชื่อถือและสามารถใช้เป็นข้อมูลประกอบการยื่นขอการรับรองความสามารถห้องปฏิบัติการทดสอบตามมาตรฐาน ISO/IEC 17025:2017 ได้ ดังนั้น วิธีการทดสอบด้วยเทคนิค Multiple Tube Fermentation method จึงเหมาะสมสำหรับการใช้ในระบบเฝ้าระวังคุณภาพน้ำดื่ม โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับการประเมินและตรวจสอบการปนเปื้อนของจุลินทรีย์จากแบคทีเรียโคลิฟอร์ม ซึ่งจะช่วยให้มั่นใจได้ถึงความปลอดภัยทางจุลชีววิทยาของน้ำบริโภคในภาชนะที่ปิดสนิท น้ำแข็ง และน้ำดิบ และมีบทบาทสำคัญในการปกป้องสุขภาพของประชาชนทั้งในระดับชุมชนและระดับประเทศ

เอกสารอ้างอิง

Jena GB, Chavan S. Implementation of Good Laboratory Practices (GLP) in basic scientific research: Translating the concept beyond regulatory compliance. Regulatory Toxicology and Pharmacology. 2017;89:20-25. https://doi.org/10.1016/j.yrtph.2017.07.010

Anastasopoulos G. The new ISO/IEC 17025:2017. CAL LAB: The International Journal of Metrology. 2017;30-35.

Trishch R, Maletska O, Hrinchenko H, Artiukh S, Burdeina V, Antonenko N. Development and validation of measurement techniques according to ISO/IEC 17025:2017. In: 2019 IEEE 8th International Conference on Advanced Optoelectronics and Lasers (CAOL); 2019 Sep 6–8; Sozopol, Bulgaria. p. 1-6. https://doi.org/10.1109/CAOL46282.2019.9019539

Mehta B. Implementing ISO/IEC 17025:2017. 2nd ed. Milwaukee: ASQ Quality Press; 2019.

American Public Health Association (APHA). Standard methods for the examination of water and waste water. 20th ed. Washington (DC): APHA; 1998.

American Public Health Association (APHA). Standard methods for the examination of water and sewage. 2nd ed. New York: APHA; 1912.

Lombard B. ISO Standardization and validation of reference testing methods—Validation of alternative methods in food microbiology. Japanese Journal of Food Microbiology. 2010;27(1):8-20. https://doi.org/10.5803/jsfm.27.8

Honsa JD, McIntyre DA. ISO 17025: Practical benefits of implementing a quality system. Journal of AOAC International. 2003;86(5):1038-1044. https://doi.org/10.1093/jaoac/86.5.1038

International Organization for Standardization (ISO). Microbiology of the food chain – Method validation – Part 3: Protocol for the verification of reference methods and validated alternative methods in a single laboratory. (ISO 16140-3:2021). Geneva: ISO; 2021.

Lombard B, Leclercq A. Validation of innovative food microbiological methods according to the EN ISO 16140 standard. Food Analytical Methods. 2011;4:163-172. https://doi.org/10.1007/s12161-010-9154-4

Paruch AM, Mæhlum T. Specific features of Escherichia coli that distinguish it from coliform and thermotolerant coliform bacteria and define it as the most accurate indicator of faecal contamination in the environment. Ecological Indicators. 2012;23:140-142. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2012.03.026

Edberg SC, Rice EW, Karlin RJ, Allen MJ. Escherichia coli: The best biological drinking water indicator for public health protection. Journal of Applied Microbiology. 2000;88(S1):106S-116S. https://doi.org/10.1111/j.1365-2672.2000.tb05338.x

Leclerc H, Mossel DAA, Edberg SC, Struijk CB. Advances in the bacteriology of the coliform group: Their suitability as markers of microbial water safety. Annual Reviews of Microbiology. 2001;55:201-234. https://doi.org/10.1146/annurev.micro.55.1.201

World Health Organization (WHO). Guidelines for drinking-water quality: Incorporating the first and second addenda. Geneva: WHO; 2022.

Ahmed T, Baidya S, Acharjee M, Rahman T. Qualitative analysis of drinking water through the most probable number (MPN) method. Stamford Journal of Microbiology. 2013;3(1):9-16. https://doi.org/ https://doi.org/10.3329/sjm.v3i1.22745

International Organization for Standardization (ISO). Microbiology of the food chain - Horizontal method for the detection and enumeration of Enterobacteriaceae - Part 2: Colony-count technique. (ISO 21528-2:2017). Geneva: ISO; 2017.

Nagur KS, Surati S, Sitorus AAM, Cahyaningsih E, Putri F, Wilasti Y. Implementation of ISO 16140-3:2021 for enumeration of Enterobacteriaceae in food products. Journal of Food and Drug Safety. 2023;4(1):88-96. https://doi.org/10.54384/eruditio.v4i1.195